در یک نشست علمی مطرح شد؛
کارشناسان در نشست تخصصی انجمن سواد رسانهای با اشاره به چالشهای گسترش بیضابطه هوش مصنوعی در نظام آموزشی و زندگی روزمره، بر ضرورت تدوین سند جامع، تحول در نظام آموزشی، فرهنگسازی عمومی و تقویت عدالت فناورانه برای مواجهه آگاهانه با این پدیده تأکید کردند.
به گزارش جامعه ایده آل؛ اولین نشست از سلسله نشستهای مهارتافزایی فعالان سواد رسانه اي عنوان نقش سواد رسانهای در مواجهه با هوش مصنوعی، چهارشنبه ۲۸ مردادماه به صورت برخط برگزار شد.
علیرضا خرازی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی دانشپژوهان پیشرو و دبیر نشست با اشاره به گسترش روزافزون استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در تولید محتوا، بر ضرورت بازتعریف سواد رسانهای در عصر دیجیتال تأکید کرد.
وی با بیان اینکه امروزه حجم زیادی از محتواهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و وبسایتها توسط هوش مصنوعی تولید میشود، بیان کرد: پرسش اساسی این است که آیا ما به همان اندازه که از این فناوریها استفاده میکنیم، توانایی تحلیل و ارزیابی انتقادی محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی را نیز فراگرفتهایم؟
خرازی با یادآوری تجربه تدریس سواد رسانهای در دهههای گذشته، افزود: مفاهیم سنتی این حوزه عمدتاً معطوف به رسانههایی نظیر رادیو و تلویزیون بوده و امروز با تحولی بنیادین، مخاطبان با انبوهی از اطلاعات ساختهشده با الگوریتمهای هوشمند روبهرو هستند. درواقع شناخت دقیق ویژگیهای محتوای هوشمصنوعیساخت، نخستین گام برای مواجهه آگاهانه با این پدیده است.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به کاربرد گسترده هوش مصنوعی در حوزههای تبلیغات، روابط عمومی و تولید خبر، اظهار کرد: بسیاری از سازمانها و شرکتهای بزرگ جهانی امروز از این فناوری برای تولید محتوای تبلیغاتی و خبری بهره میبرند و این روند نشاندهنده ظرفیتهای فراوان هوش مصنوعی در عرصههای مختلف است.
خرازی در پاسخ به نگرانیهای موجود درباره حذف مشاغل توسط هوش مصنوعی، تأکید کرد: این فناوری لزوماً به نابودی شغلها منجر نمیشود، بلکه ماهیت بسیاری از مشاغل را دگرگون خواهد کرد. درواقع کسانی که نتوانند خود را با این تحولات تطبیق دهند و از توانمندیهای هوش مصنوعی بهره نبرند، در آیندهای نزدیک با خطر حذف مواجه خواهند شد.
وی در پایان بر لزوم نگاه ابزاری و مکمل به هوش مصنوعی تأکید کرد و گفت: هوش مصنوعی نباید جانشین انسان باشد، بلکه باید بهمثابه دستیاری خلاق در خدمت ایدهپردازی و ارتقای کیفیت کار افراد قرار گیرد. این فناوری میتواند منبعی غنی برای دریافت ایدههای نو و خلاقانه باشد، مشروط بر اینکه کاربران با سواد دیجیتال کافی، از آن استفاده کنند.
یوسف خجیر، دانشیار گروه ارتباطات دانشگاه سوره در ادامه این نشست، دیدگاههای انتقادی خود را در خصوص نقش کاربران در مواجهه با محتوای تولیدشده توسط الگوریتمهای هوش مصنوعی تشریح کرد.
خجیر در ابتدا با اشاره به اهمیت دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی، بر ضرورت توانمندسازی مخاطب برای تبدیل شدن به مصرفکننده فعال تأکید کرد و گفت: در دوران کنونی، تشخیص سوگیریهای الگوریتمی، شفافیت جعبهسیاه الگوریتمها و شناسایی محتوای جعلی، اعم از تصویر، ویدئو یا گزارشهای تحریفشده از ارکان اصلی سواد رسانهای به شمار میرود.
وی با اشاره به سیر تاریخی هوش مصنوعی، بیان کرد: ایده واگذاری وظایف انسانی به ماشین، از اواسط دهه ۱۹۵۰ آغاز شده و طی ۷۰ سال، مسیری طولانی را از کدگذاری و یادگیری ماشینی تا یادگیری عمیق و نهایتاً هوش مصنوعی مولد پیموده است و مدلهای زبانی و تواناییهای شناختی مانند تفکر، یادگیری و تصمیمگیری، امروز در کانون تحولات هوش مصنوعی قرار دارند.
خجیر در ادامه تأکید کرد: هوش مصنوعی نهتنها فرایندهای روزمره را تسهیل میکند، بلکه با ورود به عرصه تصمیمسازی و پیشنهاددهی، مرزهای تازهای را در رابطه انسان و ماشین گشوده است.
وی در ادامه نشست با اشاره به تقسیمبندی تاریخی سواد در هفت مرحله، تحول آن را از دوران ابتدایی تا عصر کنونی ترسیم و تأکید کرد: امروز سواد هوش مصنوعی فراتر از مهارتهای فنی، به چگونگی انسان ماندن در برابر اتوماسیون ماشینی گره خورده است.
وی ابتدا به هوش مصنوعی ضعیف یا محدود اشاره کرد که از اواخر دهه ۱۹۹۰ رایج شده و تنها وظایف مشخصی مانند ترجمه یا ثبت سرعت خودروها را انجام میدهد. در مقابل، هوش مصنوعی چندکاره و سپس فراهوشمند قرار دارد که میکوشد ظرفیتهای شناختی، یادگیری، استدلال و حتی خلاقیت انسانی را شبیهسازی کند. در این راستا سه اصل بنیادین یادگیری، خودتصحیحی و استدلال و تصمیمگیری در این فناوری نقش دارد که همین اصول، ضرورت بازتعریف سواد را ایجاب میکند.
خجیر سپس هفت دوره تحول سواد را برشمرد و بیان کرد: اول، سواد پایه(خواندن، نوشتن و حساب کردن) که بشر را از انزوای اولیه خارج کرد. دوم، سواد کارکردی(گذر از دانستن به توانستن) که در دوره طولانی پیش از جامعه اطلاعاتی، دانش را به عمل در صنعت، فیزیک، شیمی و فضاپیوند زد. سوم، سواد اطلاعاتی که در عصر انفجار اطلاعات و شبکههای اجتماعی، به شناخت پارازیتها، دستکاریها و اخبار جعلی در فضای پساحقیقت پرداخت. چهارم، سواد رسانهای که با ارتقای تابآوری اجتماعی، مصرفکننده منفعل را به مخاطبی آگاه تبدیل کرد تا بتواند جنگ شناختی، شایعهپراکنی و ناامیدیسازی را تشخیص دهد. پنجم، سواد دیجیتال که شایستگی اخلاقی و مهارتی لازم برای زیست در دنیای شبکهای و پلتفرمی را فراهم میآورد. ششم، سواد داده که در جامعه پلتفرمی، از سوگیری دادهها جلوگیری میکند و هفتم، سواد هوش مصنوعی که از سال ۲۰۱۷ به بعد، با ظهور مدلهای زبانی بزرگ و هوش مصنوعی مولد، نه فقط سواد داده یا فناوری، بلکه سواد چگونه انسان بودن در عصر اتوماسیون هوشمند تعریف میشود. درواقع در مرحله هفتم، مسئله محوری، حفظ مرکزیت و عاملیت انسانی در برابر عاملیت ماشینی است؛ چراکه هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک ابزار نیست، بلکه زیستجهانی تازه آفریده که نیازمند بازاندیشی بنیادین در معنای سواد و انسانیت است.
عضو هیئت علمی دانشگاه سوره در ادامه با اشاره به تحولات شتابان جوامع بشری گفت: بشر در طول تاریخ، چهار جامعه بزرگ را در عرصه اطلاعات و ارتباطات پشت سر گذاشته است؛ از جامعه اطلاعاتی، به جامعه شبکهای، سپس جامعه پلتفرمی و در نهایت جامعه هوش مصنوعی. در حالی که پیش از این، گذر از جوامع کشاورزی و صنعتی هزاران سال به درازا کشیده بود.
وی با تأکید بر فراگیر شدن فناوری در تمام اقشار جامعه، به نمونههایی عینی اشاره کرد و افزود: امروز حتی بانوان سالمند بالای ۶۰ سال از دستیارهای عاطفی مبتنی بر هوش مصنوعی بهره میبرند، این نشان میدهد که اگر سواد لازم را نیاموزیم، عاملیت انسانی خود را در برابر اتوماسیون ماشینی از دست خواهیم داد و بهتدریج تکنولوژیزده خواهیم شد.
خجیر، سواد هوش مصنوعی را در سه سطح فردی، اجتماعی و شغلی حائز اهمیت دانست و گفت: از تولید محتوا و ترجمه گرفته تا دستیارهای عاطفی، حمایتگر و توصیهگر، فارغ از سن و تخصص، با هوش مصنوعی درگیر هستیم. همچنین در حوزه پزشکی، دستیارهای جراحی و تشخیص بیماری و در عرصه فرهنگ و رسانه، موضوعاتی چون بالینی دیجیتال و امنیت اطلاعات، نیاز مبرم به این سواد را آشکار میکنند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، به چالشهای شغلی ناشی از هوش مصنوعی اشاره کرد و هشدار داد: اگر به این مسئله توجه نشود، ممکن است جامعه به سمت نوعی ساختار بردهوار پیش رود که بخش بزرگی از مردم صرفاً حضور دارند، بدون آنکه نقشی مؤثر ایفا کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه سوره در ادامه نشست با ابراز تأسف از جایگاه ناپیدای سواد هوش مصنوعی در نظام آموزشی و پژوهشی کشور، گفت: همانگونه که سواد رسانهای با همت متخصصان و انجمنهای علمی در ایران رو به گسترش است، سواد هوش مصنوعی نیز بهزودی در کانون توجه قرار گیرد. درواقع نگاه ما نباید صرفاً عملگرایانه و ستایشگرانه باشد بلکه باید چالشها را نیز ببینیم و برای مواجهه آگاهانه با آنها آماده شویم. ضرورت امروز، نه فقط تشخیص محتوای تولیدشده توسط ماشین، بلکه درک جایگاه انسانیمان در همزیستی با هوش مصنوعی است.
وی با اشاره به پیامدهای نبود سواد هوش مصنوعی هشدار داد و افزود: اگر درست از این فناوری استفاده نکنیم، با بحران عدالت الگوریتمی، بازتولید تبعیض و تعصب، و جعبهسیاهتر شدن الگوریتمها مواجه خواهیم شد؛ بهگونهای که حتی سازندگان هوش مصنوعیهای بزرگ نیز گاه از نحوه تصمیمگیری الگوریتمهای خود ابراز بیاطلاعی میکنند.
خجیر ادامه داد: سواد هوش مصنوعی انتقادی نیازمند درک چهار عنصر اساسی است که شامل شفافیت الگوریتمی برای فهم فرایند تحلیل و تصمیمگیری الگوریتمها، تشخیص سوگیریهای گوناگون از جمله دادههای نادرست، ناقص یا جانبدارانه و نیز سوگیریهای محتوایی و ساختاری، درک فرایند یادگیری و تصمیمگیری ماشین از طریق نحوه دریافت داده، کشف الگوهای پنهان و ارائه پیشنهادات خودکار و توجه به اخلاق هوش مصنوعی در ابعاد اخلاقی، اجتماعی و حتی مذهبی تعامل با ماشین میشود.
وی افزود: یادگیری مستمر و بهروز یک الزام جدی است، زیرا هوش مصنوعی هر سال دستخوش تغییرات بنیادین میشود و سواد در این حوزه باید ترکیبی از دانش فناورانه، آموزشی و محتوایی باشد تا کاربر بتواند همزمان توانمندی حرفهای، مهارتهای اجتماعی و نگاه انتقادی خود را تقویت کند.
خجیر در ادامه به سناریوهای پیش روی آینده هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: سه سناریوی اصلی شامل نظارت اقتدارگرا، دموکراسی فناورانه و اخلاقمحوری در هوش مصنوعی قابل تصور است و انتخاب هر یک از این مسیرها نیازمند سواد خاص خود است؛ با این حال، ما همچنان در تعیین قاعده اصلی دچار تردید هستیم.
وی در بخش راهکارهای پیشنهادی برای توسعه سواد هوش مصنوعی در ایران، با تأکید بر نقش کلیدی انجمن سواد رسانهای، سیاستگذاری کلان و حکمرانی فناوری را نخستین گام دانست و تدوین سند جامع با نگاه فرابخشی و نظام پایش و ارزیابی پویا را ضروری خواند.
به گفته وی، تحول در نظام آموزشی از طریق ادغام سواد هوش مصنوعی در آموزش رسمی و غیررسمی، توانمندسازی معلمان و مربیان، و بهویژه توسعه محتوای بومی که کلیدیترین نیاز به شمار میرود، از دیگر اقدامات فوری است.
خجیر همچنین بر عدالت فناورانه تأکید کرد و گفت: در این زمینه باید آموزش هدفمند در مناطق محروم آغاز شود، از گروههای کمبرخوردار حمایت شود و نوآوریهای بومی برای کاهش شکاف دیجیتال تشویق شوند. در نهایت، فرهنگسازی عمومی از طریق طراحی کمپینهای ملی آگاهیبخشی، بازتعریف گفتمان عمومی با رویکرد عملگرایانه و تقویت نظام شهروندی دیجیتال پیگیری شود.
محمدمهدی فتورهچی، مدیرگروه فناوریهای نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در سخنرانی خود در نشست تخصصی انجمن سواد رسانهای، به تشریح چالشهای ناشی از گسترش بیضابطه هوش مصنوعی در نظام آموزشی و زندگی روزمره پرداخت و بر ضرورت ایجاد حوزه تخصصی «سواد هوش مصنوعی» تأکید کرد.
وی با اشاره به تجربه اخیر دانشگاهها در برگزاری کلاسها و امتحانات مجازی در مقطع دکتری، اظهار کرد: برای نخستینبار، براساس بخشنامهای، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای دانشجویان دکتری آزاد اعلام شد. این تصمیم عملاً مرز میان «دستیاری» هوش مصنوعی و «جانشینی» آن را از میان برداشت و سبب شد تا تفاوت عملکرد دانشجویان ضعیف و قوی از میان برود و نمرات آنان به یکدیگر نزدیک شود.
مدیرگروه فناوریهای نوین و فرهنگ با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی باید در بهترین حالت بهعنوان دستیاری توانمند در خدمت متخصصان حوزههای گوناگون از جمله پزشکی، حقوق، مشاوره و آموزش قرار گیرد، افزود: وابستگی افراطی جامعه به این ابزارها، بهویژه در عرصههای تخصصی، آسیبهایی جدی به همراه دارد و مراجعه به کارشناسان خبره را با مخاطره مواجه میکند.
وی از جمله چالشهای دیگر را سوگیریهای موجود در مدلهای هوش مصنوعی برشمرد و بیان کرد: پاسخهای ارائهشده بسته به نوع مدل، اپلیکیشن و حتی زبان پرسش، متفاوت است؛ موضوعی که نشاندهنده نبود اعتماد مطلق به خروجیهای این سامانههاست.
فتورهچی همچنین با اشاره به ضرورت آموزش «پرامپتنویسی» (مهندسی پرسش) بهعنوان یکی از ارکان سواد هوش مصنوعی، بر تولید محتوای بومی در این حوزه تأکید کرد و از تألیف کتابی با عنوان «هوش مصنوعی در تولیدات فرهنگی» خبر داد.
وی در ادامه به تبیین مفهوم «سواد هوش مصنوعی» و نسبت آن با «عصر مفاهیم» پرداخت و بر لزوم بازتعریف مهارتهای مورد نیاز در عصر دیجیتال تأکید کرد و با اشاره به تعاریف متعدد از هوش مصنوعی، گفت: هوش مصنوعی مجموعهای از مهارتها، دانشها و تواناییها است که به افراد امکان میدهد بهدرستی و بهطور مؤثر با فناوریهای هوش مصنوعی تعامل کنند. درواقع این سواد، کاربران را بهعنوان شهروندانی آگاه و مسئول در جامعهای که بهسوی دیجیتالیشدن پیش میرود، توانمند میکند.
مدیرگروه فناوریهای نوین تصریح کرد: مؤلفههای اصلی سواد هوش مصنوعی شامل پنج بخش است که؛ درک اصول پایه همچون یادگیری ماشینی، یادگیری عمیق و پردازش زبان طبیعی، توانایی استفاده از ابزارها و پلتفرمها، تحلیل و ارزیابی نتایج با تأکید بر اعتبارسنجی و شناخت محدودیتها، آگاهی از تأثیرات اجتماعی، اخلاقی و اقتصادی از جمله حریم خصوصی، شفافیت و تبعیض و در نهایت تفکر انتقادی که بهعنوان هسته مرکزی این سواد، توانایی تشخیص اطلاعات معتبر از نامعتبر را ممکن میکند.
فتورهچی در ادامه با طرح مفهوم «عصر مفاهیم» که نخستین بار در کتابی مطرح شده، بیان کرد: امروزه ارزشهایی همچون خلاقیت، نوآوری، همدلی، ارتباطات انسانی و تفکر انتقادی، از مهارتهای صرفاً فنی و محاسباتی مهمتر شدهاند. درواقع ویژگیهای این عصر شامل خلاقیت و نوآوری، همدلی و ارتباطات مؤثر انسانی، توجه به طراحی و زیباییشناسی (بهویژه در تولید محتوا)، توسعه مهارتهای بینرشتهای و توانایی تحلیل و ارزیابی اطلاعات است.
وی با اشاره به نسبت هوش مصنوعی و عصر مفاهیم، اظهار کرد: هوش مصنوعی میتواند بهعنوان ابزاری برای تقویت خلاقیت و تفکر انتقادی عمل کند و با تحلیل دادهها و شناسایی الگوها، به انسان در تصمیمگیریهای آگاهانهتر یاری رساند.
همچنین چالشهای ناشی از گسترش هوش مصنوعی از جمله تهدید مشاغل تکراری و روتین(مانند منشیگری و مشاغل خط تولید)، بروز مسائل اخلاقی و نقض حریم خصوصی و نیاز به بازآموزی و توسعه مهارتهای جدید است.
وی در پایان با تأکید بر اینکه در کشورهای در حال توسعه، آسیبهای ناشی از استفاده بیضابطه از هوش مصنوعی بیشتر است، بر ضرورت آموزش همگانی سواد هوش مصنوعی و ایجاد بسترهای مناسب برای تطبیق با تحولات آینده تأکید کرد و ابراز امیدواری کرد: یونسکو در سالهای پیش رو، «سواد هوش مصنوعی» را بهعنوان هفتمین سواد پایه در کنار شش سواد اصلی قرار دهد.