به گزارش جامعه ایده آل؛کتابخانههای عمومی زمانی میتوانند پاسخگوی نیازهای متنوع مخاطبان باشند که قفسههای آنها همگام با نیازها و سلیقههای روز جامعه پر شوند. بر همین اساس، نهاد کتابخانههای عمومی کشور طی سالهای اخیر با اجرای طرحهای متمرکز تأمین منابع، تلاش کرده است ضمن غنیسازی مجموعه کتابخانهها، دسترسی عادلانهتر مخاطبان به کتاب را در سراسر کشور فراهم کند.
در همین راستا، طرح «قاصدک» با هدف خرید و ارسال کتابهای حوزه کودک و نوجوان اجرا شد و در ادامه، طرح «شهرزاد» با محوریت خرید و توزیع کتابهای داستان و رمان، فصل تازهای را در تأمین منابع کتابخانهها رقم زد.
مجید خدابخش، مدیرکل تأمین منابع نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در گفتوگویی تفصیلی به تشریح اهداف، سازوکار اجرا، دستاوردها و چشمانداز این طرح پرداخت که در ادامه میخوانید:
«شهرزاد» با چه هدفی طراحی شد و چه تفاوتی با طرحهای گذشته دارد؟
طرحهای «قاصدک»، «شهرزاد» و طرحهایی که در آینده اجرا خواهند شد، همگی در راستای مجموعهسازی برای کتابخانههای عمومی هستند. پیش از اجرای طرح «شهرزاد» تلاش کردیم نیاز و خواست کتابخانهها را شناسایی کنیم. سال گذشته از حدود چهار هزار کتابدار و عضو فعال کتابخانه در سراسر کشور نظرسنجی کردیم و از آنها خواستیم نیازهای کتابخانه خود را اعلام کنند. نتیجه این نیازسنجی نشان داد که هر استان و هر کتابخانه نیازهای متفاوتی دارد؛ از منابع کودک و نوجوان گرفته تا رمان، تاریخ، خودیاری، موفقیت و سایر موضوعات. همین نیازسنجی مبنای طراحی طرح «شهرزاد» شد.
کتابها در این طرح چگونه انتخاب میشوند؟
انتخاب در این طرح مبتنی بر فهرست پیشنهادی ادارهکل تأمین منابع و انتخابِ نهایی توسط کتابداران بود.
برای اینکه ابعاد اجرایی طرح روشنتر شود، ممکن است درباره تعداد کتابخانههای مشارکتکننده و تعداد نسخههای انتخابشده توضیح دهید؟
در این طرح تمامی ۲۷۱۲ کتابخانه فعال نهادی (اعم از شهری، روستایی و سیار) مشارکت داشتند و در مجموع ۱۹۵,۷۹۸ نسخه کتاب توسط همکاران انتخاب شده است.
یکی از ویژگیهای این طرح، واگذاری انتخاب کتابها به کتابداران است. چرا این شیوه را انتخاب کردید؟
ما برای خرید و تخصیص منابع مطالعاتی مورد نیاز کتابخانهها میتوانیم از دو مسیر اقدام کنیم: نخست، انتخاب متمرکز توسط ستاد مرکزی بر اساس شناخت کارشناسان؛ و دوم، دخیل کردن نظر و نیاز کتابخانهها از طریق مشارکت کتابداران. روش نخست سالهای متمادی در نهاد تجربه شده و نتایجی در مجموعهسازی داشته است که در جای خود باید درباره آن بحث کرد. از یک سال و نیم پیش، رویکرد اصلی نهاد در تأمین منابع، مشارکت دادن واقعیِ کتابخانهها در بزرگترین فعالیتهای مجموعهسازی است. این مسیر الزاماتی دارد که ادارهکل تأمین منابع گامبهگام در حال تمهید آنهاست؛ از طرح «قاصدک» (خرید کتب کودک و نوجوان) تا «شهرزاد» (خرید رمان).
از جمله این الزامات، باور و اعتماد واقعی به نظر کتابداران است. لازمه دیگر این مسیر، ارائه فهرستی حداکثری و متناسب با تنوع بازار نشر و نیاز مخاطب است که زبانی گویا در معرفی آثار داشته باشد و به انتخاب آسان کمک کند. به عنوان مثال، در طرح شهرزاد، فهرست مشتمل بر ۱۳۳۶ عنوان کتاب بود. برای تسهیل در انتخاب، علاوه بر اطلاعات کتابشناسی، مواردی نظیر ژانر کتاب، لینک معرفی از صفحه ناشر، وضعیت موجودی کتاب در کتابخانه، جوایز داخلی و خارجی، اقتباسهای سینمایی و نمایشی، و متمایز کردن پیشنهادهای ویژه کارشناسان با علامت ستاره در فهرست اعمال شده بود. این سبد انتخاب از نظر تعداد عنوان و کیفیتِ ارائه در موضوع داستان و رمان، برای نخستین بار در نهاد تجربه شد.
اگر کتابداری احساس کند کتاب مورد نیاز مخاطبانش در فهرست پیشنهادی وجود ندارد، آیا امکان تهیه کتاب خارج از فهرست نیز فراهم است؟
بله. در طول یک سال و نیم گذشته، طرحی تحت عنوان «تاک» (مخفف «تو انتخاب کن») در سطح کتابخانههای عمومی اجرا شده است. همانطور که از عنوان طرح مشخص است، در این سبد خرید، فهرست پیشنهادی از سمت ادارهکل تأمین منابع وجود ندارد و عناوین مورد نیاز مستقیما توسط کتابداران پیشنهاد میشود. از ترکیب طرح «تاک» با طرحهایی نظیر «قاصدک» و «شهرزاد»، میتوان به ایجاد بستری مناسب برای مجموعهسازی حرفهای در کتابخانهها امیدوار بود.
آیا ویژگیهای بومی و نیازهای مناطق مختلف کشور نیز در این طرح لحاظ شده است؟
بخشی از این نیاز باید در تهیه فهرست اولیه لحاظ شود که به مسیر طی شده برای رسیدن به فهرستی درخور اشاره کردم. بخش دیگر را نیز با سپردنِ حق انتخاب به خودِ کتابخانهها تأمین کردیم.
ظاهرا در سرعت ارسال کتابها نیز تغییری رخ داده است.
بله؛ یکی از اتفاقات مهم این دوره، کاهش چشمگیر زمان ارسال کتابها بود. با تغییر در مراحل سفارش و توزیع، اولین بسته کتابها در بازه زمانی کمتر از سه هفته پس از پایان ثبت سفارشها به کتابخانههای سراسر کشور ارسال شد که در مقایسه با دورههای گذشته، صرفهجویی بیشتری در زمان صورت گرفته است. این موضوع زمانی معنادارتر میشود که بدانیم این فرایند در شرایط جنگ و دفاع میهنی (دفاع از میهن) محقق شده است.
پس از ارسال کتابها، میزان موفقیت طرح چگونه ارزیابی خواهد شد؟
موفقیت طرحی مانند شهرزاد باید در افزایش امانت و بیشتر خوانده شدن کتابها نمایان شود؛ هرچند پیش از این در نهاد، سنجه (محک) دقیقی برای سنجش آن وجود نداشت. با این حال، در این نوبت از خرید، برای پاسخ به این نیاز در سامانه «سامان»، نوع تهیه کتابها با عنوان «خرید متمرکز-شهرزاد» ثبت میشود تا امکان رصد میزان امانت و استقبال از این کتابها فراهم شود.
اجرای این طرح بازخوردی در میان ناشران داشته است؟
در همین مدت کوتاه، بازخوردهای مثبت و دلگرمکنندهای از سوی ناشران به نهاد منتقل شده است. تغییر معنادار در رویکرد ارسال تازههای نشر توسط ناشران، یکی از نمودهای ملموس تأثیر خرید «شهرزاد» است.
ممکن است در انتخاب کتابها سلیقههای شخصی یا لابی ناشران تأثیرگذار باشد؟ چه سازوکاری برای جلوگیری از این موضوع دارید؟
سازوکار نهاد بهگونهای است که ناشران از زمان دقیق اجرای طرحهای خرید مطلع نمیشوند تا نتوانند بر روند آن اثر بگذارند. ضمنا ملاک انتخاب کتابها صرفاً شاخصهای کارشناسی، کیفیت آثار، نیاز مخاطب و تناسب با بازار نشر است.
درباره سهم آثار تألیفی و ترجمه چه سیاستی را دنبال کردهاید؟
طبیعی است که به دلیل غلبه کتابهای ترجمه در میان آثار پرمخاطبِ داستانی، سهم این آثار در فهرست پیشنهادی بیشتر باشد؛ اما نگاه ما صرفا معطوف به ترجمه نیست. معتقدیم آثار تألیفی ارزشمند نویسندگان ایرانی باید دیده شوند و اگر کتابی امتیاز لازم را کسب کند، حتما در فهرست جای میگیرد. هدف ما ایجاد توازن است تا مخاطب در کنار آثار شاخص ترجمه، به بهترین آثار ایرانی نیز دسترسی داشته باشد. کتابخانه عمومی باید پاسخگوی همه سلایق باشد. برای مثال در فهرست اخیر، حدود ۴۰ درصد عناوین به کتابهای تألیفی اختصاص داشت.
با توجه به گسترش فضای مجازی، این طرحها چقدر به افزایش سرانه مطالعه کمک میکند؟
مطالعه کتاب تجربهای است که هیچ رسانه دیگری جایگزین آن نمیشود. مأموریت ما در ادارهکل تأمین منابع، فراهم کردن دسترسی مخاطبان به بهترین و متنوعترین منابع مکتوب است.
مهمترین دستاورد طرح «شهرزاد» را چه میدانید؟
علاوه بر مجموعهسازی مؤثر در حوزه قصه و رمان، مهمترین دستاورد این طرح، تجربه یک کار حرفهای و کارشناسی در سطح ملی بود. حاصل کار دقیق کارشناسان در قالب فهرستی تخصصی در اختیار کتابداران قرار گرفت و در عین حال، به تشخیص حرفهای و شناخت میدانی آنها از نیاز مخاطب اعتماد شد تا انتخاب نهایی را انجام دهند. این مشارکت، علاوه بر نزدیک کردن منابع به نیاز واقعی کتابخانهها، سرمایهای ارزشمند برای آینده نهاد ایجاد کرد.
