در بخش اصلی این نشست، سامانه «هدا» به‌عنوان محصولی برای استفاده در حوزه‌هایی همچون اجتهاد، قضاوت، قانون‌گذاری، پژوهش‌های قرآنی و حدیثی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های معارف اسلامی معرفی شد.
«هدا»؛ پاسخ‌گویی مستند به پرسش‌های دینی

بهروز مینایی بیدگلی، استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت و معاون علمی مؤسسه علم و تمدن و عرفان، درباره این سامانه گفت: «هدا» مخفف «هوشمندی دانش‌مداری و استدلال‌ورزی» است و به‌عنوان یک عامل هوشمند، برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های مربوط به قرآن، حدیث، فقه، کلام، معارف دینی و معرفت‌شناسی طراحی شده است.

وی افزود: این سامانه تلاش می‌کند پاسخ‌ها را بر پایه منابع مشخص ارائه دهد و برخلاف برخی مدل‌های عمومی هوش مصنوعی، کاربر را در جریان منابع مورد استفاده و روند رسیدن به نتیجه قرار می‌دهد.

مینایی بیدگلی با اشاره به ظرفیت‌های «هدا» در مطالعات حوزوی اظهار کرد: این سامانه می‌تواند منابع متنوع، از متون حدیثی و تفسیری قدیمی تا دیدگاه‌های جدید مطرح‌شده در درس‌های خارج و پژوهش‌های دینی را گردآوری و در کنار یکدیگر تحلیل کند.

به گفته وی، استفاده از «هدا» در فرآیند اجتهاد می‌تواند به دسترسی سریع‌تر پژوهشگر به منابع و مقایسه دیدگاه‌ها کمک کند. این سامانه همچنین در حوزه قضاوت و قانون‌گذاری، قابلیت‌هایی مانند بررسی ارتباط آرای قضایی با منابع فقهی، شناسایی تعارض‌ها و کمک به تنقیح قوانین را خواهد داشت.
آغاز پروژه از سال ۱۳۹۷

علیرضا شهبازی، عضو هیئت‌مدیره مؤسسه نجم، نیز با اشاره به پیشینه شکل‌گیری این سامانه گفت: ایده این پروژه ابتدا در قالب طرح «مجتهدیار» و از سال ۱۳۹۷ دنبال شد و از سال ۱۴۰۳، فعالیت‌ها به‌صورت منسجم‌تر و زیر نظر مؤسسه علم و تمدن و عرفان در مؤسسه نجم ادامه پیدا کرد.

وی طراحی ابزارهای فناورانه برای پشتیبانی از فرآیند اجتهاد را مأموریت اصلی مؤسسه نجم عنوان کرد و گفت: محصولاتی مانند «ثقات»، «گنجه» و «پیکره رضوان» نیز در همین مسیر تولید شده‌اند.
فعالیت چهار مجموعه تخصصی در حوزه دین و فناوری

مینایی بیدگلی در بخش دیگری از سخنان خود، ساختار مؤسسه علم و تمدن و عرفان را تشریح کرد و گفت: این مجموعه در چهار حوزه اصلی فعالیت می‌کند که محور مشترک آنها استفاده از فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، در مطالعات دینی و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای است.

وی افزود: یکی از این بخش‌ها «دانشگاه حکمت و فناوری» است که در قم فعالیت بین‌المللی دارد و قرار است از ترم جاری، دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری در رشته‌های هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مهندسی نرم‌افزار برگزار کند.

به گفته معاون علمی مؤسسه، این دانشگاه با هدف جذب و تربیت دانشجویان نخبه از کشورهای مختلف راه‌اندازی شده و در کنار دروس تخصصی مهندسی، بین ۱۰ تا ۱۲ واحد درسی میان‌رشته‌ای نیز ارائه خواهد کرد. الهیات هوش مصنوعی، فلسفه هوش مصنوعی، فقه هوش مصنوعی و مباحث تمدنی این فناوری از جمله این دروس هستند.

مینایی بیدگلی همچنین از آماده‌سازی کتاب «الهیات هوش مصنوعی» خبر داد و گفت: این اثر به بررسی موضوعاتی مانند خداشناسی، پیامبرشناسی و معادشناسی در مواجهه با هوش مصنوعی قوی می‌پردازد و ۱۲ شهریورماه در قم رونمایی خواهد شد.
تدوین دانشنامه‌های اسلامی برای مخاطبان مختلف

وی «مؤسسه دانشنامه‌نگاری جهان اسلام» را دومین مجموعه زیرمجموعه این ساختار معرفی کرد و گفت: این مؤسسه در زمینه تدوین دانشنامه درباره کلیدواژه‌ها، شخصیت‌ها، مفاهیم و اماکن شناخته‌شده جهان اسلام فعالیت می‌کند.

به گفته او، دانشنامه بالکان آماده رونمایی است و دانشنامه قرآن برای کودکان نیز در حال تولید قرار دارد. این پروژه‌ها با تمرکز بر مناطقی مانند بالکان، اندونزی و هند دنبال می‌شوند.
«همتا»؛ تلاش برای هوشمندسازی مراکز اسلامی

سیدحسین حسینی، مدیر مؤسسه پژوهشی حکمت و فناوری، با اشاره به فعالیت‌های پژوهشی این مجموعه گفت: پژوهش‌های مؤسسه از دو سال قبل با هدف ایجاد پیوند میان معارف اسلامی و فناوری‌های نوین آغاز شده است.

وی افزود: هم‌زمان با توسعه هوش مصنوعی در جهان، موضوعاتی مانند اخلاق، فلسفه و الهیات این فناوری نیز مورد توجه قرار گرفته است، اما هنوز چارچوبی منسجم و مبتنی بر حکمت و معارف اسلامی در این زمینه شکل نگرفته است.

حسینی ادامه داد: مؤسسه در مرحله نخست، ادبیات موجود در حوزه فلسفه، اخلاق و الهیات هوش مصنوعی را بررسی کرد و از سال جاری، ارتباط این مباحث با مبانی اسلامی را به‌صورت تخصصی‌تر دنبال کرده است.

به گفته وی، تاکنون سه اثر در حوزه فلسفه هوش مصنوعی، دو اثر درباره اخلاق این فناوری و یک اثر در زمینه الهیات هوش مصنوعی آماده انتشار شده است. همچنین پژوهشی درباره تعلیم و تربیت در عصر هوش مصنوعی با رویکرد فقه تربیتی در حال انجام است.
«پارسا» و «حدیثا»؛ ابزارهایی برای گفت‌وگوی هوشمند دینی

حسینی با معرفی مؤسسه «همتا» اظهار کرد: مأموریت این مجموعه، هوشمندسازی مراکز حوزوی و اسلامی از طریق ارائه خدمات فناورانه، تولید ابزارهای هوشمند و آموزش نیروهای متخصص است.

وی افزود: همتا با نهادهایی مانند آستان قدس رضوی، مؤسسه اسرا، مؤسسه امام خمینی(ره) و دارالحدیث همکاری دارد و محصولات آن بر پایه منابع اصیل قرآنی، حدیثی و آثار اندیشمندان اسلامی طراحی شده‌اند.

مدیرعامل همتا درباره سامانه «پارسا» گفت: این محصول یک گفت‌وگوگر هوشمند است که بر پایه مجموعه‌ای از پرسش‌ها و پاسخ‌های دینی مراکز معتبر فعالیت می‌کند و دسترسی کاربران به این منابع را آسان‌تر می‌سازد.

وی ادامه داد: یکی از قابلیت‌های «پارسا»، جست‌وجو و ارائه محتوای فارسی پرسش و پاسخ‌های دینی به زبان‌های مختلف است؛ قابلیتی که می‌تواند به انتشار بین‌المللی این منابع کمک کند.

حسینی همچنین از تولید محصول «حدیثا» خبر داد و گفت: این سامانه با هدف پاسخ‌گویی به نیاز مخاطبان عمومی طراحی شده و قرار است امکان تولید و انتشار محتوای دینی بدون محدودیت زبانی را فراهم کند. انجام پژوهش‌های مشترک میان انسان و ماشین بر روی داده‌های قرآنی و حدیثی نیز در طراحی این محصول مورد توجه قرار گرفته است.
تلاش برای ایجاد بانک ملی داده‌های علوم اسلامی

حسین جمشیدی‌راد، مدیر دفتر گسترش ارتباطات مؤسسه علم و تمدن و عرفان و دبیر ستاد فناوری‌های هوشمند حوزه علمیه، بر اهمیت داده در توسعه هوش مصنوعی تأکید کرد و گفت: ایران از نظر حجم منابع و داده‌های علوم اسلامی ظرفیت قابل توجهی دارد، اما این داده‌ها در بسیاری از موارد پراکنده‌اند و در قالب یک بانک منسجم مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

وی افزود: یکی از مأموریت‌های مؤسسه، شناسایی، گردآوری و سامان‌دهی این داده‌هاست تا بتوان از آنها به‌عنوان زیرساخت توسعه هوش مصنوعی در حوزه علوم اسلامی استفاده کرد.

جمشیدی‌راد از پیشنهاد تشکیل یک کنسرسیوم داده‌محور خبر داد و اظهار کرد: مؤسسه علم و تمدن و عرفان با مجموعه‌هایی که دارای منابع گسترده علوم اسلامی هستند، برای ایجاد پایگاه جامع و هوشمند داده‌های اسلامی وارد تعامل شده است.

به گفته وی، این پایگاه با استفاده از فناوری‌هایی مانند پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی طراحی خواهد شد و هدف آن، فراهم کردن دسترسی یکپارچه، دقیق و کارآمد برای حوزویان، دانشگاهیان، پژوهشگران و مراکز تحقیقاتی است.

وی ادامه داد: ایجاد چنین بستری می‌تواند مطالعه و تحلیل میراث مکتوب اسلامی را سرعت ببخشد و امکان جست‌وجو، مقایسه و بررسی عمیق‌تر منابع را برای پژوهشگران فراهم کند.
آغاز دوره‌های تحصیلات تکمیلی هوش مصنوعی در قم

مؤسسه علم و تمدن و عرفان اعلام کرده است که «دانشگاه حکمت و فناوری» از ترم جاری پذیرش دانشجو در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری رشته‌های هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مهندسی نرم‌افزار را آغاز می‌کند.

رونمایی رسمی از سامانه «هدا»، کتاب «الهیات هوش مصنوعی» و برخی دیگر از محصولات این مجموعه نیز پنجشنبه ۱۲ شهریورماه در قم برگزار خواهد شد.

علاقمندان می توانند از طریق راه های ارتباطی زیر با این مجموعه برای دریافت پاسخ سوالات خود مراجعه کنند.
آدرس موسسه علم و تمدن و عرفان:
www.ete.ac
آدرس موسسه نجم:
www.najm.ac
آدرس موسسه همتا
www.hamtaa.org